---

Η ιστοσελίδα koinsep.org αποτελεί μια πλατφόρμα ενημέρωσης και υποστήριξης για Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις (ΚοινΣΕπ) και φορείς της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας στην Ελλάδα. Παρέχει πληροφορίες για την ίδρυση και διαχείριση ΚοινΣΕπ, όπως οδηγούς, νέα για επιδοτήσεις, νομικές και φορολογικές συμβουλές, καθώς και επικαιροποιημένα θέματα για τη λειτουργία τους. Απευθύνεται σε επαγγελματίες και πολίτες που επιθυμούν να συμβάλλουν στην κοινωνική οικονομία, ενισχύοντας την τοπική ανάπτυξη και τις κοινωνικές δράσεις και λειτουργει μέχρι σήμερα ανελλιπώς από το 2012

---

Εάν αποφασίσετε την δημιουργία της δικής σας ΚοινΣΕπ και έχετε μια καλή ιδέα που πληροί τα κριτήρια του νόμου 4430/2016 ελάτε σε επαφή μαζί μας από εδώ για να σας βοηθήσουμε με την 12χρονη εμπειρία μας στον τομέα της Κοινωνικής Οικονομίας και στην Δημιουργία άνω των 730 Επιτυχημένων ΚοινΣΕπ

---

Οι Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις (ΚοινΣΕπ) δημιουργούνται για να υπηρετήσουν την κοινωνία, να ενισχύσουν την απασχόληση, να στηρίξουν ευάλωτες ομάδες και να προσφέρουν ένα πιο δίκαιο και ανθρώπινο μοντέλο οικονομίας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η συνεργασία, η αλληλεγγύη και ο εθελοντισμός είναι λέξεις–κλειδιά. Ακριβώς όμως επειδή η ΚοινΣΕπ δεν είναι μια «κλασική» εμπορική εταιρεία, πολύ συχνά τα μέλη, οι εταίροι και οι συνεργάτες της πέφτουν στην παγίδα της άτυπης και αδήλωτης εργασίας – πολλές φορές χωρίς καν να το συνειδητοποιούν.

Η άτυπη εργασία (informal work) ορίζεται διεθνώς ως εργασία χωρίς τις παροχές κοινωνικής προστασίας και χωρίς τις εγγυήσεις που προβλέπει η επίσημη νομοθεσία για τον εργαζόμενο Στην Ελλάδα, αυτό μεταφράζεται πολύ συχνά σε «μαύρη» ή αδήλωτη εργασία, σε υποδηλωμένη απασχόληση (πραγματικές ώρες περισσότερες από τις δηλωμένες), σε «εθελοντισμό» που στην πραγματικότητα είναι κανονική εργασία, σε αμοιβές χωρίς σύμβαση ή χωρίς ασφάλιση. Όλα αυτά, πέρα από ηθικά προβληματικά, είναι και νομικά επικίνδυνα.

Για μια ΚοινΣΕπ, ο κίνδυνος είναι διπλός:

1. Ως εργοδότης υπάγεται πλήρως στην εργατική και ασφαλιστική νομοθεσία, όπως κάθε επιχείρηση.
2. Ως φορέας Κοινωνικής Οικονομίας μπορεί να χάσει πρόσβαση σε χρηματοδοτήσεις και προγράμματα αν του επιβληθούν πρόστιμα για αδήλωτη εργασία ή σοβαρές παραβάσεις εργατικού δικαίου – πολλές προσκλήσεις αποκλείουν επιχειρήσεις με πρόστιμα για αδήλωτη εργασία ή παραβάσεις «υψηλής/πολύ υψηλής» σοβαρότητας

Την ίδια στιγμή, η Επιθεώρηση Εργασίας εντείνει κάθε χρόνο τους ελέγχους και τα πρόστιμα. Μόνο το 2024 πραγματοποιήθηκαν πάνω από 79.000 έλεγχοι και επιβλήθηκαν πρόστιμα δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ για παραβάσεις της εργατικής νομοθεσίας, με την αδήλωτη εργασία να κατέχει σημαντικό ποσοστό. Η άτυπη απασχόληση στην Ελλάδα είναι από τις υψηλότερες στην Ευρωζώνη, με καταγεγραμμένα ποσοστά γύρω στο 4,5% και πραγματική έκταση πολύ μεγαλύτερη.

Σε αυτό το πλαίσιο, το άρθρο–διατριβή που ακολουθεί εξηγεί:

• τι είναι πραγματικά η άτυπη και η αδήλωτη εργασία,
• γιατί αφορά άμεσα κάθε ΚοινΣΕπ,
• ποιες είναι οι πιο συνηθισμένες «παγίδες» στις οποίες πέφτουν οι κοινωνικές επιχειρήσεις,
• ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες (οικονομικές, νομικές, αλλά και θεσμικές),
• και τι πρακτικά βήματα πρέπει να κάνετε για να θωρακίσετε την ΚοινΣΕπ σας.

Στόχος δεν είναι να φοβίσει, αλλά να προστατεύσει. Γιατί μια ΚοινΣΕπ που χτίζει το κοινωνικό της έργο πάνω σε άτυπη εργασία, ακυρώνει τον ίδιο της τον σκοπό: τη δημιουργία αξιοπρεπών, διαφανών και δίκαιων θέσεων εργασίας.

Το κείμενο που ακολουθεί είναι γενική ενημέρωση και δεν υποκαθιστά την εξειδικευμένη νομική ή λογιστική συμβουλή. Για συγκεκριμένες περιπτώσεις απαιτείται πάντα συνεννόηση με λογιστή/εργατολόγο.

1. Τι είναι άτυπη και τι είναι αδήλωτη εργασία;

1.1 Άτυπη εργασία – μια ευρύτερη έννοια

Σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, η άτυπη εργασία περιλαμβάνει κάθε μορφή απασχόλησης που δεν απολαμβάνει τις πλήρεις εγγυήσεις της επίσημης αγοράς εργασίας:

• Απουσία ασφάλισης ή κοινωνικής προστασίας,
• έλλειψη γραπτής σύμβασης,
• μη τήρηση ωραρίων,
• πληρωμή «στο χέρι» χωρίς παραστατικά,
• εργασία σε καθεστώς που δεν δηλώνεται σωστά στις αρχές.

Η άτυπη εργασία μπορεί να είναι:

• Αδήλωτη εργασία (μαύρη – καθόλου δήλωση),
• υποδηλωμένη (π.χ. δηλώνεται μερική απασχόληση ενώ στην πραγματικότητα είναι πλήρης),
• καλυμμένη πίσω από άλλες μορφές (π.χ. «εθελοντισμός» που είναι στην ουσία εξαρτημένη εργασία).

1.2 Αδήλωτη εργασία – η πιο επικίνδυνη μορφή

Ως αδήλωτη εργασία ορίζεται στην πράξη η απασχόληση εργαζομένου:

• χωρίς αναγγελία πρόσληψης (π.χ. ΕΡΓΑΝΗ),
• χωρίς ασφάλιση,
• χωρίς καταβολή εισφορών,
• χωρίς καταχώριση σε μισθοδοσία.

Η ελληνική νομοθεσία προβλέπει αυστηρά πρόστιμα για κάθε περίπτωση εργαζομένου που εντοπίζεται αδήλωτος, με συγκεκριμένους υπολογισμούς ανάλογα με το καθεστώς (πλήρης/μερική απασχόληση) και την περίοδο απασχόλησης.

2. Γιατί οι παγίδες είναι πιο συχνές στις ΚοινΣΕπ;

Οι ΚοινΣΕπ βρίσκονται στη «διασταύρωση» τριών κόσμων:

1. Συνεταιριστικός/συλλογικός – όλοι αισθάνονται «συνιδιοκτήτες».
2. Επιχειρηματικός – αναλαμβάνει ρίσκο, εκδίδει τιμολόγια, έχει προσωπικό.
3. Κοινωνικός/εθελοντικός – δράσεις κοινωνικής ωφέλειας, εθελοντές, ωφελούμενοι.

Αυτό δημιουργεί μια ιδιαιτερότητα:

• Πολλά μέλη θεωρούν ότι «αφού είμαι μέλος, δεν χρειάζεται σύμβαση εργασίας».
• Συχνά πρόσωπα βοηθούν «φιλικά» σε εκδηλώσεις, bazaar, εργαστήρια.
• Υπάρχουν ωφελούμενοι προγραμμάτων που συμμετέχουν ενεργά στη λειτουργία.

Όμως, από τη στιγμή που υπάρχει τακτική παροχή εργασίας, συγκεκριμένο ωράριο, υπαγωγή σε εντολές και καταβολή αντιτίμου, η έννοια του «εθελοντισμού» παύει και εμφανίζεται η εξαρτημένη εργασία, με όλες τις υποχρεώσεις που αυτό συνεπάγεται.

3. Οι βασικές παγίδες άτυπης εργασίας για μια ΚοινΣΕπ

3.1 «Είμαστε μέλη, όχι εργαζόμενοι»

Η πρώτη και πιο συχνή παγίδα είναι η εξής:

«Αφού είμαστε όλοι μέλη/συνεταίροι, δεν χρειάζεται να δηλωθούμε ως εργαζόμενοι.»

Λάθος.
Το ότι κάποιος είναι μέλος δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να είναι και εργαζόμενος. Όταν:

• εργάζεται καθημερινά ή σε τακτική βάση,
• έχει συγκεκριμένα καθήκοντα,
• υπάρχει ωράριο,
• υπάρχει αντίτιμο (μισθός, αποζημίωση, «ένσημα» που υπονοούνται αλλά δεν αποδίδονται),

τότε πρόκειται για εξαρτημένη εργασία, η οποία πρέπει να δηλώνεται κανονικά, με σύμβαση και πλήρη ασφαλιστική & μισθολογική κάλυψη.

Παγίδα:
Μέλος που «βοηθάει στο μαγαζί» καθημερινά και παίρνει στο τέλος του μήνα «κάτι για τον κόπο του» χωρίς σύμβαση και χωρίς ασφάλιση. Σε έλεγχο, αυτό θεωρείται αδήλωτη εργασία.

3.2 «Εθελοντές» που στην πράξη είναι κανονικοί εργαζόμενοι

Ο εθελοντισμός είναι πολύτιμος, ειδικά σε μια ΚοινΣΕπ. Όμως:

• Ο εθελοντής δεν έχει τακτικό ωράριο σαν μισθωτός.
• Δεν μπορεί να καλύπτει σταθερά μια θέση (π.χ. ταμείο, barista, πωλητής).
• Δεν μπορεί να λαμβάνει σταθερή, τακτική οικονομική αμοιβή που μοιάζει με μισθό.

Παγίδες:

• «Εθελοντής» που κρατάει το ταμείο κάθε απόγευμα 17:00–21:00.
• Άτομο που παρουσιάζεται ως «εθελοντής», αλλά έχει κλειδιά, ευθύνη βάρδιας και βλέπει «ένα ποσό» κάθε μήνα στον λογαριασμό του.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η Επιθεώρηση Εργασίας θα αναζητήσει την πραγματική φύση της σχέσης και πολύ συχνά θα κρίνει ότι υπάρχει εξαρτημένη εργασία, άρα πρόστιμα για αδήλωτη ή υποδηλωμένη απασχόληση.

3.3 «Μαύρες» αποζημιώσεις και ημερομίσθια «δοκιμής»

Άλλη κλασική παγίδα:

• Φέρνουμε κάποιον «να δοκιμάσει μια βδομάδα» χωρίς καμία δήλωση.
• Του δίνουμε «μεροκάματα» στο χέρι.
• Λέμε «θα τον δηλώσουμε όταν σιγουρευτούμε».

Σε ενδεχόμενο έλεγχο, η ημέρα του ελέγχου είναι αρκετή για να θεωρηθεί αδήλωτος εργαζόμενος. Δεν ενδιαφέρει αν είναι «δοκιμαστικά» ή «πρώτη μέρα». Αν παρέχει εργασία, πρέπει να έχει προηγηθεί αναγγελία πρόσληψης.

3.4 Υποδηλωμένη εργασία και ψηφιακή κάρτα

Πολλές ΚοινΣΕπ δηλώνουν μερική απασχόληση, αλλά στην πράξη ο εργαζόμενος:

• μένει παραπάνω ώρες,
• καλύπτει βάρδιες Σαββατοκύριακα χωρίς υπερωρίες,
• δεν τηρείται η ψηφιακή κάρτα εργασίας ή τα ωράρια που δηλώθηκαν.

Η Επιθεώρηση Εργασίας εντοπίζει ολοένα και περισσότερες παραβάσεις σχετικές με την αδήλωτη ή υποδηλωμένη εργασία και τη μη σωστή χρήση της ψηφιακής κάρτας, με μεγάλα πρόστιμα.

3.5 Μπλοκάκι, συνεργάτες, εργολαβίες – όταν κρύβεται εξαρτημένη εργασία

Άλλη παγίδα:

• Άτομο που εργάζεται καθημερινά, με ωράριο, σε χώρο της ΚοινΣΕπ,
• εκτελεί εντολές υπευθύνων,
• δεν έχει ουσιαστικό επιχειρηματικό ρίσκο,
• πληρώνεται με «μπλοκάκι» ως δήθεν συνεργάτης (freelancer).

Αν η πραγματική σχέση είναι εξαρτημένη εργασία, το «μπλοκάκι» δεν αρκεί για να καλύψει τον εργοδότη. Σε περίπτωση ελέγχου, μπορεί να γίνει ανακατάταξη της σχέσης σε μισθωτή εργασία και να επιβληθούν πρόστιμα.

3.6 Οικογένεια, φίλοι, ωφελούμενοι – δεν «εξαιρούν» από τις υποχρεώσεις

Συχνά στις ΚοινΣΕπ βοηθούν:

• συγγενείς μελών,
• φίλοι,
• ωφελούμενοι κοινωνικών προγραμμάτων.

Αν η συμμετοχή τους είναι σποραδική, μη τακτική και χωρίς υποχρέωση, αυτό μπορεί να εντάσσεται στην έννοια της βοήθειας/εθελοντισμού (με σωστή τεκμηρίωση). Αν όμως:

• εμφανίζονται καθημερινά,
• κάνουν σταθερά καθήκοντα,
• υποκαθιστούν επί της ουσίας αμειβόμενες θέσεις,
  τότε η ΚοινΣΕπ εκτίθεται σε κίνδυνο καταλογισμού αδήλωτης εργασίας.

4. Οι συνέπειες για μια ΚοινΣΕπ που «παίζει» με την άτυπη εργασία

4.1 Οικονομικά πρόστιμα και ασφαλιστικές οφειλές

Για κάθε αδήλωτο εργαζόμενο, μπορεί να επιβληθεί σημαντικό πρόστιμο, με βάση ειδικές διατάξεις και εγκυκλίους (ν. 4554/2018, ν. 4635/2019 κ.ά.), ενώ παράλληλα μπορεί να αναζητηθούν:

• εισφορές που δεν καταβλήθηκαν,
• προσαυξήσεις,
• αναδρομικά δικαιώματα εργαζομένων (δεδουλευμένα, άδειες, αποζημιώσεις)

4.2 Αποκλεισμός από χρηματοδοτικά προγράμματα και δράσεις ΚΑΛΟ

Πολλές προσκλήσεις για ενίσχυση Κοινωνικών Επιχειρήσεων ορίζουν ως προϋπόθεση να μην έχουν επιβληθεί στην επιχείρηση τελεσίδικα πρόστιμα για:

• παραβάσεις υψηλής ή πολύ υψηλής σοβαρότητας,
• αδήλωτη εργασία (συχνά με κριτήριο αριθμό προστίμων/ελέγχων)

Άρα, μια ΚοινΣΕπ που «έπαιξε» με την άτυπη εργασία μπορεί:

• να χάσει πρόσβαση σε επιχορηγήσεις,
• να μην μπορεί να υποβάλει πρόταση σε νέα προγράμματα,
• να χάσει σημαντικούς πόρους που είναι κρίσιμοι για τη βιωσιμότητά της.

4.3 Θεσμικές και ποινικές συνέπειες

Ανάλογα με τη βαρύτητα και την επανάληψη των παραβάσεων, μπορεί:

• να υπάρξουν ποινικές ευθύνες για τους νόμιμους εκπροσώπους,
• να προκύψει κίνδυνος για το κύρος της ΚοινΣΕπ απέναντι στο Μητρώο ΚΑΛΟ και τις αρμόδιες αρχές,
• να πληγεί σοβαρά η φήμη της έναντι των ωφελούμενων, των συνεργατών και της τοπικής κοινωνίας.

4.4 Ηθική απαξίωση και απώλεια αξιοπιστίας

Μια ΚοινΣΕπ που στηρίζει την ύπαρξή της σε αδήλωτη ή άτυπη εργασία:

• χάνει το ηθικό πλεονέκτημα απέναντι στην κλασική αγορά,
• δυσκολεύεται να συνεργαστεί με άλλους αξιόπιστους φορείς,
• γίνεται αντικείμενο κριτικής και εσωτερικής έντασης μεταξύ μελών.

5. Πώς μπορεί μια ΚοινΣΕπ να προστατευθεί – πρακτικά βήματα

5.1 Καθαροί ρόλοι: μέλος, εθελοντής, εργαζόμενος

• Μέλος: συμμετέχει στη διοίκηση, στη Γ.Σ., στις στρατηγικές αποφάσεις.
• Εθελοντής: βοηθάει περιστασιακά, χωρίς τακτικό ωράριο, χωρίς σταθερή αμοιβή.
• Εργαζόμενος: έχει σύμβαση, ωράριο, μισθό, ασφάλιση.

Η πρώτη κίνηση είναι να ορίσει η ΚοινΣΕπ, γραπτώς, τους ρόλους. Να υπάρχει πολιτική εθελοντισμού, με φόρμα εγγραφής εθελοντών, περιγραφή δραστηριοτήτων, αποζημιώσεων εξόδων κ.λπ., ώστε να μην υπάρχει σύγχυση με την αμειβόμενη εργασία.

5.2 Έγγραφες συμβάσεις και πλήρης τήρηση εργατικής νομοθεσίας

• Κάθε εργαζόμενος πρέπει να έχει γραπτή σύμβαση.
• Η πρόσληψη δηλώνεται εμπρόθεσμα (π.χ. στο ΠΣ ΕΡΓΑΝΗ).
• Τα ωράρια τηρούνται και, όπου απαιτείται, χρησιμοποιείται σωστά η ψηφιακή κάρτα εργασίας.
• Οι υπερωρίες, οι άδειες, τα ρεπό και τα Σαββατοκύριακα ρυθμίζονται με βάση τη νομοθεσία.

5.3 Συνεργασία με εξειδικευμένο λογιστή/εργατολόγο

Για μια ΚοινΣΕπ, η συνεργασία με λογιστή που γνωρίζει το πλαίσιο της Κοινωνικής Οικονομίας και με εργατολόγο, όπου χρειάζεται, δεν είναι πολυτέλεια – είναι επένδυση:

• για να αξιολογεί κάθε σχέση απασχόλησης,
• για να σχεδιάζει σωστά τα σχήματα μερικής απασχόλησης, πρακτικής κ.λπ.,
• για να αποφεύγονται λάθη που μπορεί να κοστίσουν πολλαπλάσια σε πρόστιμα.

5.4 Εσωτερικές διαδικασίες και κουλτούρα διαφάνειας

• Θεσπίστε στο Εσωτερικό Κανονισμό Λειτουργίας (αν υπάρχει) σαφή ρήτρα για:
  • μη αποδοχή αδήλωτης εργασίας,
  • υποχρέωση δήλωσης οποιασδήποτε σταθερής συνεισφοράς ως εργασίας,
  • διαδικασίες προσλήψεων, εθελοντισμού, συνεργασιών.
• Δημιουργήστε μητρώο συνεργατών/εθελοντών.
• Ορίστε ένα μέλος της Διοίκησης ως υπεύθυνο εργασιακής συμμόρφωσης.

Η Κοινωνική Οικονομία γεννήθηκε για να διορθώσει αδικίες και στρεβλώσεις της κλασικής αγοράς, όχι για να τις αντιγράψει. Μια ΚοινΣΕπ που χρησιμοποιεί άτυπη, αδήλωτη ή υποδηλωμένη εργασία, ακόμη και «από ανάγκη», καταλήγει να υπονομεύει τον ίδιο της τον λόγο ύπαρξης. Αντί να προσφέρει αξιοπρεπείς, προστατευμένες θέσεις εργασίας, αναπαράγει την ανασφάλεια, την αδικία και την επισφάλεια που υποτίθεται ότι θέλει να καταπολεμήσει.

Οι παγίδες στις οποίες πέφτουν οι ΚοινΣΕπ – «είμαστε μέλη, όχι εργαζόμενοι», «απλώς βοηθούν ως εθελοντές», «δοκιμαστικά μεροκάματα», «μπλοκάκι αλλά σαν υπάλληλος» – μοιάζουν μικρές, καθημερινές, σχεδόν αθώες. Στην πράξη όμως μπορούν να οδηγήσουν σε:

• βαριά πρόστιμα,
• ασφαλιστικές και φορολογικές επιβαρύνσεις,
• αποκλεισμό από χρηματοδοτήσεις,
• και μόνιμη βλάβη στην αξιοπιστία της ΚοινΣΕπ απέναντι σε ωφελούμενους, συνεργάτες και θεσμούς.

Η λύση δεν είναι ο φόβος, αλλά η συνειδητή επιλογή της νομιμότητας και της διαφάνειας:

• καθαροί ρόλοι,
• έγγραφες συμβάσεις,
• σωστή δήλωση και ασφάλιση,
• πολιτική εθελοντισμού,
• συνεργασία με ειδικούς.

Μια ΚοινΣΕπ που επενδύει σε καθαρές εργασιακές σχέσεις:

• προστατεύει τα μέλη και τους εργαζομένους της,
• χτίζει γέφυρες εμπιστοσύνης με την κοινωνία και τους θεσμούς,
• αυξάνει τις πιθανότητες πρόσβασης σε χρηματοδότηση,
• και τελικά ενισχύει τον κοινωνικό της αντίκτυπο, γιατί το μήνυμα δεν είναι μόνο τι κάνει, αλλά και πώς το κάνει.

Αν η ΚοινΣΕπ σας θέλει να είναι πραγματικά πρότυπο κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας, η μάχη κατά της άτυπης και αδήλωτης εργασίας δεν είναι απλώς νομική υποχρέωση· είναι βασικό κομμάτι της ταυτότητάς της.

Η Κοινωνική Οικονομία στην Πράξη