---

Η ιστοσελίδα koinsep.org αποτελεί μια πλατφόρμα ενημέρωσης και υποστήριξης για Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις (ΚοινΣΕπ) και φορείς της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας στην Ελλάδα. Παρέχει πληροφορίες για την ίδρυση και διαχείριση ΚοινΣΕπ, όπως οδηγούς, νέα για επιδοτήσεις, νομικές και φορολογικές συμβουλές, καθώς και επικαιροποιημένα θέματα για τη λειτουργία τους. Απευθύνεται σε επαγγελματίες και πολίτες που επιθυμούν να συμβάλλουν στην κοινωνική οικονομία, ενισχύοντας την τοπική ανάπτυξη και τις κοινωνικές δράσεις και λειτουργει μέχρι σήμερα ανελλιπώς από το 2012

---

Εάν αποφασίσετε την δημιουργία της δικής σας ΚοινΣΕπ και έχετε μια καλή ιδέα που πληροί τα κριτήρια του νόμου 4430/2016 ελάτε σε επαφή μαζί μας από εδώ για να σας βοηθήσουμε με την 12χρονη εμπειρία μας στον τομέα της Κοινωνικής Οικονομίας και στην Δημιουργία άνω των 730 Επιτυχημένων ΚοινΣΕπ

---

Ζούμε σε μια εποχή όπου η λέξη «συμμετοχή» χρησιμοποιείται σχεδόν παντού: σε προκηρύξεις, σε καταστατικά, σε παρουσιάσεις, σε power point. Όμως, στην καθημερινή λειτουργία των περισσότερων οργανισμών – ακόμη και κοινωνικών και συνεταιριστικών – οι αποφάσεις εξακολουθούν να παίρνονται κλειστά, από λίγους, σε ένα γραφείο, συχνά χωρίς ενημέρωση, χωρίς ουσιαστικό διάλογο, χωρίς πραγματική συνευθύνη.

Η συμμετοχική διοίκηση δεν είναι μόδα, ούτε ένα «ωραίο θεωρητικό σχήμα» για να δείχνουμε σύγχρονοι. Είναι ένας πρακτικός τρόπος οργάνωσης, όπου:

• οι άνθρωποι ενημερώνονται έγκαιρα,
• συμμετέχουν ουσιαστικά πριν παρθεί μια απόφαση,
• μοιράζονται όχι μόνο τη δόξα, αλλά και το ρίσκο και την ευθύνη,
• χτίζεται εμπιστοσύνη μέσα από διαφάνεια, διάλογο και σεβασμό.

Ιδιαίτερα σε ΚοινΣΕπ, συνεταιρισμούς και συλλογικούς φορείς, η συμμετοχική διοίκηση δεν είναι απλώς μια «καλή πρακτική». Είναι το DNA τους. Αν χαθεί, ο φορέας κινδυνεύει να μετατραπεί στην πράξη σε μια τυπική μονοπρόσωπη επιχείρηση με «σφραγίδα συνεταιρισμού», κάτι που αργά ή γρήγορα φέρνει συγκρούσεις, απογοήτευση, αποχωρήσεις μελών και, τελικά, αδυναμία βιωσιμότητας.

Το παρόν κείμενο και διατριβή έχει στόχο:

1. Να εξηγήσει τι πραγματικά σημαίνει συμμετοχική διοίκηση και τι ΔΕΝ είναι.
2. Να παρουσιάσει συγκεκριμένα εργαλεία και τεχνικές που μπορούν να εφαρμοστούν από αύριο το πρωί σε μια ΚοινΣΕπ, σε έναν σύλλογο ή σε οποιονδήποτε συλλογικό φορέα.
3. Να δείξει πώς συνδέεται η συμμετοχική διοίκηση με την οικονομική βιωσιμότητα, την καινοτομία και την κοινωνική αποδοχή.
4. Να δώσει έναν πρακτικό οδικό χάρτη μετάβασης, από το μοντέλο «αποφασίζει ο πρόεδρος» στο μοντέλο «αποφασίζουμε μαζί και υλοποιούμε μαζί».

Δεν αρκεί να γράφει το καταστατικό ότι «η Γενική Συνέλευση είναι το ανώτατο όργανο». Το ζητούμενο είναι να γίνει ζωντανό όργανο, με ενημερωμένα μέλη, με καθαρές διαδικασίες, με πραγματική δύναμη. Δεν αρκεί να υπάρχουν τυπικά όργανα διοίκησης· χρειάζεται να αλλάξει ο τρόπος που σκεφτόμαστε την εξουσία, την ευθύνη, την πληροφόρηση και τη λογοδοσία.

Η συμμετοχική διοίκηση, όταν εφαρμόζεται στην πράξη,

• μειώνει τις εντάσεις και τις καχυποψίες,
• αυξάνει τη δέσμευση των μελών,
• ενισχύει τη δημιουργικότητα και τις ιδέες,
• κάνει πιο ανθεκτικό τον φορέα σε κρίσεις, αλλαγές και ανατροπές.

Αυτή η διατριβή δεν μένει στη θεωρία. Κατεβαίνει στο «χώμα» της καθημερινότητας:

• πώς οργανώνουμε συναντήσεις,
• πώς παίρνουμε αποφάσεις,
• πώς φτιάχνουμε ομάδες εργασίας,
• τι εργαλεία χρησιμοποιούμε,
• πώς καταγράφουμε, πώς παρακολουθούμε, πώς λογοδοτούμε.

Με άλλα λόγια: Πώς κάνουμε πράξη αυτό που στα χαρτιά ονομάζεται «συμμετοχική διοίκηση».

1. Τι είναι πραγματικά η συμμετοχική διοίκηση;

1.1 Ορισμός και ουσία

Συμμετοχική διοίκηση είναι το μοντέλο οργάνωσης όπου:

• οι αποφάσεις λαμβάνονται με ουσιαστική συμμετοχή των ανθρώπων που επηρεάζονται από αυτές,
• οι πληροφορίες κυκλοφορούν οριζόντια και όχι μόνο κάθετα,
• η εξουσία είναι κατανεμημένη και όχι συγκεντρωμένη σε ένα ή δύο πρόσωπα,
• η ευθύνη για την υλοποίηση είναι κοινή και διαφανής.

Δεν σημαίνει «αποφασίζουμε όλοι για όλα, συνέχεια» – αυτό οδηγεί σε παράλυση. Σημαίνει:

• σαφή κατανομή ρόλων,
• καθορισμένα επίπεδα αρμοδιοτήτων,
• δυνατότητα συμμετοχής εκεί όπου έχει νόημα και αντίκτυπο.

1.2 Βασικές αρχές

Η συμμετοχική διοίκηση στηρίζεται σε έξι θεμελιώδεις αρχές:

1. Διαφάνεια: Οι πληροφορίες δεν είναι «ιδιοκτησία» της διοίκησης, αλλά κοινό αγαθό. Προϋπολογισμοί, αποφάσεις, συμβάσεις, σχέδια δράσης πρέπει να είναι προσβάσιμα στα μέλη.
2. Συνευθύνη: Δεν υπάρχει «ο πρόεδρος φταίει για όλα». Υπάρχει συλλογική ευθύνη για τις κατευθύνσεις, τις επιλογές και τα αποτελέσματα.
3. Ενδυνάμωση: Τα μέλη δεν είναι «ακροατήριο». Εκπαιδεύονται, ενημερώνονται, αποκτούν δεξιότητες, αναλαμβάνουν ρόλους.
4. Συμπερίληψη: Ακούγονται και οι «ήσυχες» φωνές, όχι μόνο οι δυνατοί και έμπειροι. Δίνεται χώρος σε νέους, γυναίκες, άτομα από ευάλωτες ομάδες, ανθρώπους με λιγότερη αυτοπεποίθηση.
5. Λογοδοσία: Οι αποφάσεις δεν χάνονται στο κενό. Υπάρχει παρακολούθηση, ενημέρωση για την υλοποίηση, εξηγήσεις όταν κάτι δεν πάει καλά.
6. Εμπιστοσύνη: Χτίζεται σιγά-σιγά, με συνέπεια λόγων και έργων, με σεβασμό και με ειλικρίνεια – ειδικά στις δύσκολες στιγμές.

2. Γιατί είναι κρίσιμη η συμμετοχική διοίκηση στις ΚοινΣΕπ και τους συλλογικούς φορείς;

2.1 Η ιδιαιτερότητα των ΚοινΣΕπ

Μια ΚοινΣΕπ ή ένας συνεταιρισμός βασίζεται καταστατικά σε:

• συλλογική ιδιοκτησία,
• συλλογική λήψη αποφάσεων,
• κοινωνικό σκοπό και κοινωνικό αντίκτυπο.

Αν η διοίκηση λειτουργεί στην πράξη ιεραρχικά και συγκεντρωτικά, δημιουργείται αντίφαση ανάμεσα στο νομικό σχήμα και στην πραγματική καθημερινότητα. Αυτό έχει συνέπειες:

• απογοήτευση μελών,
• εσωτερικές συγκρούσεις,
• πιθανή απώλεια εμπιστοσύνης από την κοινωνία, τους χρηματοδότες, τους συνεργάτες.

2.2 Σύνδεση με βιωσιμότητα

Η συμμετοχική διοίκηση δεν είναι «πολυτέλεια». Είναι προϋπόθεση για μακροχρόνια βιωσιμότητα, γιατί:

• Περισσότερες ιδέες → καλύτερες λύσεις, καινοτομία, ευελιξία.
• Περισσότεροι άνθρωποι δεσμευμένοι → λιγότερη εξάρτηση από ένα πρόσωπο, μικρότερο ρίσκο κατάρρευσης αν κάποιος φύγει.
• Καλύτερη ενημέρωση όλων → λιγότερα λάθη, λιγότερες παρεξηγήσεις.
• Περισσότερη διαφάνεια → μεγαλύτερη εμπιστοσύνη από μέλη, ωφελούμενους, κοινότητα, φορείς χρηματοδότησης.

3. Προϋποθέσεις για να λειτουργήσει η συμμετοχική διοίκηση

Πριν περάσουμε στα εργαλεία, χρειάζεται να δούμε τι πρέπει να υπάρχει ως «υποδομή».

3.1 Κουλτούρα και στάση

Χωρίς αλλαγή νοοτροπίας, κανένα εργαλείο δεν θα δουλέψει. Απαιτείται:

• αποδοχή ότι κανείς δεν τα ξέρει όλα,
• διάθεση να μοιραστούμε εξουσία και ευθύνη,
• ανεκτικότητα στην κριτική και στις διαφορετικές απόψεις,
• δέσμευση ότι «ακόμη κι όταν διαφωνώ, σέβομαι τις συλλογικές αποφάσεις».

3.2 Σαφείς ρόλοι και αρμοδιότητες

Η συμμετοχή δεν σημαίνει χάος. Χρειάζεται:

• σαφής περιγραφή ρόλων (π.χ. Διοικούσα Επιτροπή, ομάδες εργασίας),
• ξεκάθαρο τι αποφασίζει η Γενική Συνέλευση, τι αποφασίζει η διοίκηση, τι μπορούν να αποφασίζουν οι ομάδες,
• καταγραφή αυτών σε Κανονισμό Λειτουργίας ή σε σαφείς αποφάσεις.

3.3 Πρόσβαση στην πληροφορία

Χωρίς ενημέρωση, δεν υπάρχει ουσιαστική συμμετοχή. Πρέπει να διασφαλιστεί ότι:

• τα μέλη έχουν πρόσβαση σε βασικά στοιχεία (οικονομικά, δράσεις, συμβάσεις, προγράμματα),
• υπάρχει χώρος (φυσικός ή ψηφιακός) όπου συγκεντρώνεται το υλικό:
  • κοινός φάκελος (π.χ. cloud),
  • πίνακες ανακοινώσεων,
  • ενημερωτικά σημειώματα πριν από σημαντικές συνεδριάσεις.

3.4 Χρόνος και ρυθμός

Η συμμετοχική διοίκηση απαιτεί χρόνο:

• χρόνο για ενημέρωση,
• χρόνο για διάλογο,
• χρόνο για επεξεργασία αποφάσεων.

Χωρίς ρεαλιστικό προγραμματισμό, υπάρχει κίνδυνος είτε να γινόμαστε πολύ αργοί, είτε να γυρνάμε πίσω στο συγκεντρωτικό μοντέλο με τη δικαιολογία «δεν προλαβαίνουμε».

4. Εργαλεία συμμετοχικής διοίκησης: από τη Γενική Συνέλευση μέχρι την καθημερινή λειτουργία

4.1 Η Γενική Συνέλευση ως ζωντανό όργανο

Για να γίνει η Γ.Σ. πραγματικό εργαλείο συμμετοχής:

1. Προετοιμασία
   • Ατζέντα που στέλνεται έγκαιρα.
   • Συνοδευτικό υλικό (π.χ. σύντομο σημείωμα με τις βασικές επιλογές και τα υπέρ/κατά).
   • Χρόνος στα μέλη να σκεφτούν, να ρωτήσουν, να προτείνουν.
2. Δομή της συνεδρίασης
   • Έναρξη με σύντομη ενημέρωση για την πορεία του φορέα.
   • Χωρισμός θεμάτων σε ενότητες (οικονομικά, δράσεις, στρατηγική, εσωτερικά θέματα).
   • Χρονικός προγραμματισμός: πόσο χρόνο αφιερώνουμε σε κάθε θέμα.
3. Τεχνικές συζήτησης
4. Καταιγισμός ιδεών (brainstorming) όταν θέλουμε ιδέες.
5. Συζήτηση σε μικρές ομάδες για πολύπλοκα θέματα.
6. Dot-voting (ψηφοφορία με αυτοκόλλητα/σημάδια) για ιεράρχηση προτεραιοτήτων.
7. Απόφαση με συναίνεση, όπου προσπαθούμε να βρούμε λύση που μπορεί να γίνει αποδεκτή από όλους, όχι απλώς πλειοψηφικά.
8. Καταγραφή και δέσμευση
9. Ακριβή πρακτικά με σαφή διατύπωση:
   • τι αποφασίστηκε,
   • ποιος αναλαμβάνει τι,
   • με ποιο χρονοδιάγραμμα.
   • Αποστολή πρακτικών στα μέλη.
   • Παρακολούθηση υλοποίησης στις επόμενες συνελεύσεις.

4.2 Συμμετοχικός στρατηγικός σχεδιασμός

Αντί η στρατηγική να γράφεται μόνο από τη διοίκηση και τον σύμβουλο, μπορεί να δομηθεί μια διαδικασία με:

1. Εργαστήρι όρασης (vision workshop)

• Τα μέλη απαντούν σε ερωτήματα:
  • Πώς θέλουμε να είναι ο φορέας μας σε 5 χρόνια;
  • Τι κοινωνικό αποτέλεσμα θέλουμε να έχουμε;
  • Τι δεν θέλουμε να γίνουμε;

1. Ανάλυση SWOT με συμμετοχή

• Μικρές ομάδες γράφουν:
  • Δυνάμεις,
  • Αδυναμίες,
  • Ευκαιρίες,
  • Απειλές.
• Συγκέντρωση, συζήτηση, σύνθεση σε έναν κοινό πίνακα.

1. Ορισμός προτεραιοτήτων

• Επιλογή 3–5 στρατηγικών στόχων, όχι 20.
• Για κάθε στόχο:
  • συγκεκριμένες δράσεις,
  • υπεύθυνοι,
  • ενδεικτικός προϋπολογισμός,
  • δείκτες επιτυχίας.

4.3 Ετήσιος προγραμματισμός με συμμετοχή

Κάθε έτος μπορεί να σχεδιάζεται με:

• Ανοιχτή συνάντηση προγραμματισμού, όπου:
  • παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της χρονιάς που πέρασε,
  • συζητιούνται οι ανάγκες της επόμενης χρονιάς,
  • κατατίθενται προτάσεις από μέλη, εργαζόμενους, εθελοντές.
• Πίνακας δράσεων με στήλες:
  • Δράση
  • Στόχος
  • Υπεύθυνος ή ομάδα
  • Χρονοδιάγραμμα
  • Προϋπολογισμός
  • Δείκτης επιτυχίας

Αυτός ο πίνακας γίνεται βασικό εργαλείο συμμετοχικής παρακολούθησης όλης της χρονιάς.

4.4 Εργαλεία καθημερινής συμμετοχής

1. Σύντομες εβδομαδιαίες συναντήσεις (stand-up)
   • 15–30 λεπτά, σταθερή ώρα, ίδια μέρα.
   • Κάθε άτομο απαντά σε 3 ερωτήσεις:
   • Τι έκανα την προηγούμενη εβδομάδα;
   • Τι θα κάνω την επόμενη;
   • Τι δυσκολίες αντιμετωπίζω;
2. Θεματικές ομάδες εργασίας
   • Ομάδα Οικονομικών, Ομάδα Επικοινωνίας, Ομάδα Προγραμμάτων κ.λπ.
   • Κάθε ομάδα έχει σαφείς αρμοδιότητες και εντολή από τη Γ.Σ. ή τη Διοίκηση.
   • Τα μέλη συμμετέχουν στις ομάδες ανάλογα με τα ενδιαφέροντα και τις δεξιότητές τους.
3. Πίνακες Kanban / πίνακες εργασιών
   • Στήλες: «Ιδέες – Υπό σχεδιασμό – Σε εξέλιξη – Ολοκληρώθηκε».
   • Κάρτες για κάθε δράση ή έργο.
   • Ο πίνακας μπορεί να είναι φυσικός (στον τοίχο) ή ψηφιακός.
4. Κοινά ημερολόγια και κοινό αποθετήριο εγγράφων
   • Ημερολόγιο με όλες τις συνεδριάσεις, δράσεις, προθεσμίες.
   • Κοινός φάκελος (σε cloud ή server) με:
   • πρακτικά,
   • οικονομικά στοιχεία,
   • συμβάσεις,
   • σχέδια δράσης.

4.5 Εργαλεία διαφάνειας και λογοδοσίας

1. Ανοικτός προϋπολογισμός
   • Παρουσίαση συνοπτικού προϋπολογισμού στα μέλη με απλή γλώσσα.
   • Ενημέρωση ανά τρίμηνο για την πορεία: έσοδα, έξοδα, ταμείο.
2. Πίνακας έργων / δράσεων
   • Λίστα με όλα τα έργα που «τρέχουν» (π.χ. πρόγραμμα ΕΣΠΑ, τοπικές δράσεις, συνεργασίες).
   • Για κάθε έργο: στόχος, χρονοδιάγραμμα, υπεύθυνος, κατάσταση.
3. Δείκτες κοινωνικού και οικονομικού αποτελέσματος
   • Αριθμός ωφελουμένων,
   • Αριθμός μελών,
   • Ώρες εκπαίδευσης,
   • Έσοδα από δικές μας δραστηριότητες,
   • Ποσοστό αυτοχρηματοδότησης κ.ά.

Οι δείκτες αυτοί παρουσιάζονται τουλάχιστον ετησίως στα μέλη.

5. Τεχνικές διευκόλυνσης (facilitation) για ουσιαστική συμμετοχή

Η συμμετοχική διοίκηση χρειάζεται συντονισμό. Εδώ μπαίνει ο ρόλος του/της facilitator – συχνά μέλος της διοίκησης, αλλά όχι μόνο.

5.1 Ο ρόλος του συντονιστή

Ο συντονιστής δεν είναι «αρχηγός». Είναι:

• εγγυητής της διαδικασίας,
• φροντιστής του χρόνου,
• προστάτης του δικαιώματος κάθε μέλους να μιλήσει,
• αυτός που βοηθά να γίνει σύνθεση των διαφορετικών απόψεων.

5.2 Κανόνες διαλόγου

Για να λειτουργήσει η συζήτηση, συμφωνούνται βασικοί κανόνες:

• μιλάμε ένας-ένας,
• δεν διακόπτουμε,
• μιλάμε για τις ιδέες, όχι εναντίον των ανθρώπων,
• σεβόμαστε τον χρόνο,
• κρατάμε τις εντάσεις σε επίπεδο επιχειρημάτων, όχι επιθέσεων.

5.3 Πώς δίνουμε χώρο στους «σιωπηλούς»

• χρήση γύρων (rounds) όπου κάθε άτομο μιλάει για 1–2 λεπτά,
• εργασία πρώτα σε ζευγάρια ή μικρές ομάδες, και μετά στην ολομέλεια,
• χρήση γραπτής συμβολής (π.χ. χαρτάκια, ανώνυμες σημειώσεις).

5.4 Διαχείριση συγκρούσεων

Οι συγκρούσεις είναι φυσικό μέρος της συμμετοχής. Σημασία έχει:

• να αναγνωριστούν έγκαιρα,
• να δοθεί χώρος για έκφραση συναισθημάτων,
• να αναζητηθεί κοινό έδαφος: τι κοινό θέλουμε, τι μας ενώνει,
• να μεταφραστούν οι προσωπικές εντάσεις σε συζήτηση για κανόνες, ρόλους, διαδικασίες.

5.5 Απόφαση και υλοποίηση

Κάθε απόφαση πρέπει να καταλήγει σε:

• συγκεκριμένο υπεύθυνο,
• συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα,
• συγκεκριμένο αποτέλεσμα που θα κριθεί.

Χωρίς αυτά, η συμμετοχική διοίκηση καταντά ατελείωτη συζήτηση χωρίς πράξη.

6. Μοντέλα συμμετοχικής διοίκησης στην πράξη

6.1 Κλασικό δημοκρατικό μοντέλο (1 μέλος – 1 ψήφος)

• Η Γενική Συνέλευση αποφασίζει για τις βασικές κατευθύνσεις.
• Η Διοίκηση αναλαμβάνει την υλοποίηση στο πλαίσιο αυτών των αποφάσεων.
• Ενδιάμεσα, υπάρχουν ομάδες εργασίας που προετοιμάζουν, επεξεργάζονται και εισηγούνται.

6.2 Στοιχεία sociocracy / κυκλικής διοίκησης

Μπορούν να ενσωματωθούν στοιχεία, όπως:

• «κύκλοι» (ομάδες) με αυτονομία σε συγκεκριμένους τομείς,
• λήψη αποφάσεων με «συναίνεση/σύμφωνη γνώμη» αντί για απλή πλειοψηφία,
• ρόλοι που εναλλάσσονται (π.χ. συντονιστής, γραμματέας) ανά τακτά χρονικά διαστήματα.

6.3 Παράδειγμα μικρής ΚοινΣΕπ 5 μελών

• Όλοι συμμετέχουν στην εβδομαδιαία συνάντηση.
• Η Γ.Σ. γίνεται 3–4 φορές τον χρόνο με ουσιαστική συζήτηση.
• Υπάρχουν 2 μικρές ομάδες: Οικονομικών & Δράσεων.
• Οι αποφάσεις για δαπάνες πάνω από συγκεκριμένο ποσό περνούν από τη Γ.Σ. ή από ειδική συνεδρίαση.

6.4 Παράδειγμα μεγαλύτερου φορέα 30+ μελών

• Γ.Σ. 1–2 φορές τον χρόνο, με πολύ καλή προετοιμασία.
• Διοικούσα Επιτροπή με συγκεκριμένο πλαίσιο αρμοδιοτήτων.
• Πολλαπλές ομάδες εργασίας (Εκπαίδευση, Προγράμματα, Επικοινωνία, Οικονομικά κ.λπ.).
• Συναντήσεις ομάδων σε μηνιαία βάση, με ενημέρωση προς τη Διοίκηση.
• Ετήσιος κύκλος στρατηγικού σχεδιασμού με συμμετοχή μελών.

7. Συχνά λάθη και παγίδες στη συμμετοχική διοίκηση

1. Ψευδο-συμμετοχή
   • Όλα έχουν ήδη αποφασιστεί, και η Γ.Σ. απλώς «ενημερώνεται».
   • Τα μέλη καταλαβαίνουν πολύ γρήγορα αν η γνώμη τους μετράει πραγματικά.
2. Ατελείωτες συνελεύσεις χωρίς αποτέλεσμα
   • Πολύς λόγος, λίγη απόφαση.
   • Κούραση, απογοήτευση, αποχή από τις διαδικασίες.
3. Επικράτηση των «ειδικών»
   • Καλοπροαίρετα, οι ειδικοί οικονομολόγοι, νομικοί, τεχνικοί παίρνουν όλο τον χώρο.
   • Οι υπόλοιποι νιώθουν ότι «δεν καταλαβαίνουν» και σωπαίνουν.
4. ‘Παράλληλη διοίκηση’ στο παρασκήνιο
   • Άλλο τι αποφασίζεται επίσημα, άλλο τι γίνεται ανεπίσημα.
   • Δημιουργία «κλειστών κύκλων» που αποφασίζουν πραγματικά.
5. Έλλειψη παρακολούθησης
   • Αποφάσεις που μένουν στα πρακτικά και δεν υλοποιούνται.
   • Καμία λογοδοσία, κανένας απολογισμός.

8. Οδικός χάρτης 10 βημάτων: από το ιεραρχικό στο συμμετοχικό μοντέλο διοίκησης

1. Ειλικρινής διάγνωση
   • Πού είμαστε τώρα; Πόσο συμμετοχικά λειτουργούμε στην πραγματικότητα;
2. Απόφαση κορυφής
   • Η ηγεσία (Διοίκηση) δεσμεύεται δημόσια ότι θέλει να προχωρήσει σε πιο συμμετοχικό μοντέλο.
3. Ενημέρωση μελών
   • Συνάντηση όπου εξηγείται γιατί είναι απαραίτητη η συμμετοχική διοίκηση, τι θα αλλάξει, τι κερδίζουμε.
4. Αναθεώρηση ρόλων και διαδικασιών
   • Καταγραφή των υπαρχόντων διαδικασιών.
   • Προσαρμογή Κανονισμού Λειτουργίας όπου χρειάζεται.
5. Θέσπιση εργαλείων διαφάνειας
   • Ανοικτός προϋπολογισμός, κοινό αποθετήριο εγγράφων, τακτική ενημέρωση.
6. Εκκίνηση με ένα–δύο βασικά εργαλεία
   • Π.χ. εβδομαδιαία σύντομη συνάντηση + συμμετοχικός ετήσιος προγραμματισμός.
   • Δεν τα κάνουμε όλα μαζί από την πρώτη μέρα.
7. Εκπαίδευση σε facilitation και συμμετοχικές τεχνικές

Εκπαίδευση 2–3 ατόμων που θα λειτουργούν σαν συντονιστές.

• Πιλοτική εφαρμογή σε ένα έργο
  • Επιλέγουμε ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα/δράση και εφαρμόζουμε πλήρως συμμετοχικό τρόπο σχεδιασμού και παρακολούθησης.
• Αξιολόγηση και αναπροσαρμογή
  • Τι δούλεψε; Τι όχι; Τι χρειάζεται αλλαγή;
  • Συζήτηση και βελτίωση χωρίς ενοχές.
• Ενσωμάτωση στην καθημερινή κουλτούρα
  • Μετά από έναν κύκλο, οι νέες πρακτικές γίνονται κανονικότητα.
  • Η συμμετοχική διοίκηση παύει να είναι «πρότζεκτ» και γίνεται μέρος της ταυτότητας του φορέα.

Συμμετοχική διοίκηση: από σύνθημα στα χαρτιά σε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην πράξη

Η συμμετοχική διοίκηση δεν είναι ένα «ηθικό παράσημο» για να λέμε ότι είμαστε πιο δημοκρατικοί από τους άλλους. Είναι ένας πρακτικός, λειτουργικός, απολύτως ρεαλιστικός τρόπος να διοικήσουμε καλύτερα, να αντέξουμε περισσότερο, να πετύχουμε περισσότερα – ειδικά στο πεδίο της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας.

Όταν:

• οι αποφάσεις δεν παίρνονται κρυφά,
• οι πληροφορίες δεν κλειδώνονται σε συρτάρια,
• οι άνθρωποι νιώθουν ότι τους ακούνε πραγματικά,
• οι επιτυχίες και τα λάθη μοιράζονται,

τότε ο φορέας αποκτά κάτι που δεν αγοράζεται με κανένα πρόγραμμα χρηματοδότησης: εμπιστοσύνη. Εμπιστοσύνη μέσα στην ομάδα, εμπιστοσύνη από την κοινωνία, εμπιστοσύνη από τους συνεργάτες και τους ωφελούμενους.

Η συμμετοχική διοίκηση, στην πράξη, σημαίνει:

• ότι η Γενική Συνέλευση γίνεται εργαστήρι αποφάσεων και όχι τυπική υποχρέωση,
• ότι η Διοίκηση λειτουργεί ως συντονιστής και όχι ως «αφεντικό»,
• ότι οι ομάδες εργασίας έχουν πραγματική αρμοδιότητα και λόγο,
• ότι ο κάθε άνθρωπος μέσα στον φορέα νιώθει μέρος του «εμείς» και όχι απλώς θεατής.

Φυσικά, η συμμετοχική διοίκηση έχει κόστος:

• χρειάζεται χρόνος,
• χρειάζεται εκπαίδευση,
• χρειάζεται να αφήσουμε πίσω μας συνήθειες μιας ζωής,
• χρειάζεται θάρρος για να νιώσει η διοίκηση ότι δεν χάνει εξουσία, αλλά κερδίζει συμμάχους.

Όμως το όφελος είναι πολλαπλάσιο:

• Λιγότερες συγκρούσεις «κάτω από το τραπέζι» και περισσότερη ειλικρίνεια «πάνω στο τραπέζι».
• Λιγότερες «παραγοντίστικες» λογικές και περισσότερη συλλογική ωριμότητα.
• Λιγότερα «δεν μου είπαν τίποτα» και περισσότερα «το συζητήσαμε και το αποφασίσαμε μαζί».

Σε μια εποχή κρίσης εμπιστοσύνης προς θεσμούς, πολιτική, οικονομία, οι οργανισμοί που θα επιλέξουν πραγματικά συμμετοχική διοίκηση θα ξεχωρίσουν. Θα είναι αυτοί που:

• θα μπορούν να ενεργοποιούν τα μέλη τους,
• θα διαχειρίζονται καλύτερα τις κρίσεις,
• θα γίνονται εστίες δημοκρατίας, μάθησης και αλληλεγγύης στην πράξη.

Η τελική επιλογή είναι απλή, αλλά όχι εύκολη:
ή θα συνεχίσουμε με το μοντέλο «αποφασίζει ο πρόεδρος και οι υπόλοιποι χειροκροτούν»,
ή θα επενδύσουμε σε ένα μοντέλο όπου οι αποφάσεις, η γνώση και η ευθύνη μοιράζονται.

Η συμμετοχική διοίκηση δεν είναι θεωρία. Είναι απόφαση. Και όπως κάθε σοβαρή απόφαση, απαιτεί δέσμευση, συνέπεια και επιμονή. Αν όμως την υιοθετήσουμε πραγματικά, μπορεί να γίνει ο πιο ισχυρός σύμμαχος κάθε ΚοινΣΕπ, κάθε συλλογικού φορέα, κάθε ομάδας ανθρώπων που θέλει να αλλάξει – έστω και λίγο – τον τρόπο που λειτουργεί η κοινωνία.

Η Κοινωνική Οικονομία στην Πράξη